“Her an bir felaket olabilir ve ben bununla baş edemem”
Bir çocuk özellikle yaşamının erken dönemlerinde fiziksel ve duygusal gereksinimlerini karşılamak için bakım verenine bağlıdır. Duygusal ihtiyaçların en temelinde ise güvenli bağlanma ihtiyacı bulunur. Duygusal bakım, koşulsuz sevgi, duygu ve düşünceleri ifade etme özgürlüğü, sınır belirleme, oyun oynama gibi ihtiyaçlar karşılanmadığında veya ihtiyaçları alma konusunda genetik faktörler etkili olduğunda erken dönem uyum bozucu şemalar gelişir. Bu şemalardan biri olan dayanıksızlık şeması kişinin herhangi bir riski ya da tehlikeyi olduğundan büyük görme ve bu tehlike ile başa çıkma becerilerini küçümsemesiyle ilgilidir.
Dayanıksızlık şemasıyla ilişkili en önemli duygu kaygıdır. Bu duyguya temel güvenlik ihtiyacının karşılanmadığı ve her zaman kötü şeyler olacağı endişesi içeren felaketleştirme düşünceleri eşlik eder. Dayanıksızlık şemasında görülen alanlar genellikle sağlık ve hastalık (her an sağlığım bozulabilir, bulaşıcı hastalık kapabilirim, panik atak geçirebilirim), tehlike (bindiğim uçak düşebilir, biri bana veya sevdiklerime zarar verebilir, başıma kötü bir şey gelebilir, yasal sorunlar yaşayabilirim), parasızlık (finansal durumum aniden kötüleşebilir), kontrolü kaybetme (aklımı yitirebilirim, sinir krizi geçirebilirim, bayılabilirim) alanlarıdır.
Dayanıksızlık şemasının kökenlerinde ebeveynlerin tehlike veya hastalık konularında aşırı korumacı olması veya hiç korumacı olmaması, ebeveynlerin dayanıksızlık şemasını gözlemleyerek model alma, çocukken dayanıksız hissetmeye sebep olacak hastalık ya da travmatik bir olay yaşama gibi faktörler olabilir.
Dayanıksızlık şeması olan kişilerde kendisini çok fazla koruyan ve güçlü gördükleri partner seçiminde bulunarak partnere bağımlı hale gelme, sosyal aktivitelerden kaçınma, günlük risklere karşı fazla önlem alma, fiziksel semptomlara aşırı duyarlı olma, kaygıdan kaçmak için yemek veya alkole yönelme gibi baş etme yöntemleri görülebilir. Bu yöntemler kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede problemlere sebep olabilir.
Miray Topaloğlu
Klinik Psikolog
